İçsel Bir Merakla Başlamak
Bir sabah, İstanbul’dan Ankara’ya uçak bileti ararken sadece “İstanbul Ankara uçak bileti kaç TL?” diye sormadığımı fark ettim. Fiyatı sorgularken içimde bir yığın duygu, düşünce ve sosyal beklenti dönüyordu. Neden bu fiyat beni hem heyecanlandırıyor hem de hafif strese sokuyordu? Bu basit sorgu, bilişsel süreçlerle örülü bir psikolojik yolculuğa dönüştü. İnsan davranışlarının sadece ekonomik değil; aynı zamanda bilişsel, duygusal ve sosyal etkileşim bağlamlarında nasıl şekillendiğini merak eden biri olarak bu yazıda bu konuyu psikolojik bir mercekten ele alacağım.
Bilişsel Boyut: Fiyat Algısı ve Karar Mekanizmaları
İstanbul’dan Ankara’ya uçak bileti fiyatları, genellikle tek yön için birkaç yüz ila birkaç bin TL arasında değişiyor. Örneğin, uçuş aramalarında tek yön biletler ~810–1.000 TL civarında bulunabiliyor; gidiş‑dönüş seçeneklerde fiyatlar yine benzer aralıklarda dalgalanabiliyor. Bu fiyatlar tarihe, havayolu şirketine ve kampanyalara bağlı olarak değişebilir. ([Turna.com][1])
Bu somut fiyatlara bakarken, zihnimizde çeşitli bilişsel süreçler aktive olur:
Referans Noktası ve Fiyat Algısı
İnsan beyni yeni bir fiyatla karşılaştığında, karşılaştırma için bir referans noktasına ihtiyaç duyar. Eğer önce gördüğünüz bilet 2.000 TL ise, 1.000 TL ‘çok uygun’ gibi algılanır; tersine önce 600 TL görmüşseniz aynısı ‘pahalı’ gelebilir. Bu, fiyat ankor etkisi olarak bilinir. ([The Decision Lab][2])
Cognitive Bias ve Seçim Sonrası Düşünceler
Bir bileti satın aldıktan sonra, beynimiz çoğu zaman bu kararı haklı çıkarmaya çalışır (örneğin “iyi bir fırsat yakaladım!” diye düşünür). Bu, choice‑supportive bias olarak adlandırılır; olayın mantıklı tarafı kadar psikolojik yönü de vardır. ([Vikipedi][3])
Bu bilişsel yanılgılar, İstanbul‑Ankara uçuşu gibi günlük ekonomik kararları bile etkiler. Fiyatı analiz ederken çoğu zaman objektif bir kriterten ziyade zihinsel süreçlere dayanırız.
Duygusal Boyut: Fiyatla Gelen “Hissediş”
Duyguların satın alma kararında güçlü bir rolü vardır. Bir bilet fiyatına bakarken sadece hesap makinesi gibi düşünmeyiz; aynı zamanda duygularımız devreye girer.
Duygusal Zekâ ve “Pain of Paying”
Bir fiyatı gördüğümüzde yaşadığımız duygusal tepki bazen ekonomik mantığı bastırır. “Pain of paying” olarak adlandırılan kavram, ödeme eylemi sırasında ortaya çıkan olumsuz duygusal tepkiyi açıklar; para verirken yaşanan duygusal rahatsızlık davranışlarımızı etkiler. Bu duygu, cebimizden para çıkmasıyla bağlantılı psikolojik bir acı hissi yaratabilir. ([Vikipedi][4])
Bazı insanlar bu “acı”yı daha yoğun yaşar, bu da satın alma kararlarını geciktirebilir ya da daha ucuz alternatifler aramalarına neden olabilir. Başka bir uçtan baktığınızda, kampanyalı veya “indirimli” fiyatlar, bir ödül gibi algılanır ve karar verme sürecini kolaylaştırır.
Belirsizlik ve Prospect Theory
Daniel Kahneman ve Amos Tversky’nin prospect theory (kayıptan kaçınma) çalışması, insanların kar ve zararları değerlendirirken farklı psikolojik eğilimler geliştirdiğini gösterir. İnsanlar kaybetmeyi genellikle kazanmayı sevmekten daha olumsuz algılar. Bir fiyat değişimi aynı olsa bile, ‘fiyat artışı’ olarak algılandığında duygusal tepki daha sert olur. ([Vikipedi][5])
Bu, uçak bileti gibi kısa bir uçuşun fiyatını sorgularken bile önemli olabilir. “Bugün 800 TL’ye buldum ama yarın 1.200 TL olacak mı?” endişesi, duygusal karar mekanizmalarını tetikler.
Sosyal Psikoloji ve Toplumsal Etkileşimler
İstanbul‑Ankara uçak bilet fiyatlarını sorgularken yalnız olmadığımızı fark etmek önemlidir. Sosyal bağlamda bu sorgu nasıl şekilleniyor?
Sosyal Etkileşim ve Algılanan Değer
Arkadaşlarımız, ailemiz veya sosyal medya toplulukları bize neyin “uygun fiyat” olduğunu söyleyebilir. Bu, sosyal normların fiyat algısını nasıl etkilediğinin bir göstergesidir. Bir tanıdığın “600 TL’ye aldım” demesi, sizin 1.000 TL’yi daha pahalı hissetmenize neden olabilir.
Sosyal çevre ve etkileşim, satın alma davranışlarımızı şekillendirir; insanlar çoğu zaman “sosyal kabul” ve “uygun fiyat” beklentilerine göre davranış sergiler.
Fiyat Açıklıkları ve Fiyat Dağılımı
Araştırmalar, tüketicilerin farklı platformlarda gösterilen fiyatların birbiriyle uyuşmamasından etkilenebileceğini gösteriyor. Bazı durumlarda bu fiyat farkı dağılımı, kullanıcıların satın alma niyetini artırabilir çünkü bireyler bunu bir “fırsat” olarak algılarlar (mental account theory). ([MDPI][6])
Bu sosyal etki, sadece fiyatı değil, fiyatın sunuluş biçimini ve karşılaştırma süreçlerini de etkiler.
Kendi İçsel Deneyimlerinizi Sorgulamak İçin Sorular
– Bir uçak bileti fiyatını gördüğünüzde ilk hissettiğiniz duygu ne oluyor? Kaygı mı, memnuniyet mi, yoksa kararsızlık mı?
– Bir arkadaşınız “daha ucuz bulmuştum” dediğinde fiyat algınız nasıl değişiyor?
– Farklı havayolları fiyatlarını karşılaştırdığınızda beyninizin hangi kısmı aktifleşiyor? Önceki deneyimler mi, gelecekteki beklentiler mi?
Bu tür sorular, fiyatlar ve karar verme süreçleri arasındaki duygu‑düşünce etkileşimini fark etmenizi sağlar.
Sonuç: Fiyat Bir Rakamdan Daha Fazlası
İstanbul’dan Ankara’ya uçak bileti fiyatı, basit bir ekonomik değer olmaktan çok daha karmaşık psikolojik süreçleri tetikler. Bilişsel olarak referans noktaları, karar sonrası düşünceler ve algı süreçleri önemlidir. Duygusal olarak, ödeme sırasında yaşanan hisler ve kaybetme kaygısı kararlarımızı şekillendirir. Sosyal etkileşim bağlamında ise çevremizden gelen bilgiler ve normlar fiyatı nasıl algıladığımızı değiştirir.
Bu nedenle “İstanbul Ankara uçak bileti kaç TL?” sorusuna sadece TL cinsinden cevap vermek, bu süreçlerin sadece yüzeyini kaplar. İnsan zihninin nasıl çalıştığını anlamak, bu deneyimin psikolojik derinliklerini keşfetmek için bir başlangıçtır.
Yukarıdaki araştırma ve bilgiler, davranışsal ekonomi, bilişsel psikoloji ve tüketici davranışı alanlarından elde edilmiş bilimsel perspektifleri içerir. ([sciencedirect.com][7])
[1]: “İstanbul Ankara Uçak Bileti | En Ucuz Fiyatlarla Ara – turna.com”
[2]: “Pricing Psychology – The Decision Lab”
[3]: “Choice-supportive bias”
[4]: “Pain of paying”
[5]: “Prospect theory”
[6]: “Effects of Perceived Price Dispersion on Travel Agency Platforms …”
[7]: “Psychological pricing: Myth or reality? The impact of nine-ending …”